Τρίτη, 29 Μαρτίου 2011

O θαλασσογράφος Ιωάννης Αλταμούρας-Η ζωή και το έργο του

Του Νεκτάριου Βακάλη

Μεγάλη αναδρομική έκθεση αφιερωμένη στη ζωή και το έργο του σημαντικότατου ζωγράφου Ιωάννη Αλταμούρα διοργανώνει το Μουσείο Μπενάκη από τις 31 Μαρτίου έως τις 22 Μαΐου. Μέσα από τα ζωγραφικά του έργα, ιστορικά έγγραφα, καθώς και προσωπικά αντικείμενα, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει για πρώτη φορά το έργο ενός ιδιαίτερα προικισμένου δημιουργού που χάθηκε τόσο πρόωρα στα 26 του χρόνια(1852-1878).

Ο Ιωάννης Αλταμούρας είναι εκείνος που το 1878 (τη χρονιά του θανάτου του) είχε εμπνευστεί και φιλοτεχνήσει τον πρώτο ζωγραφικό πίνακα με θέμα την «Πυρπόληση της πρώτης οθωμανικής φρεγάτας στην Ερεσό από τον Παπανικολή» που εστάλη μαζί με το άλλο του έργο «Ναυμαχία του ναυάρχου Μιαούλη εναντίον δύο οθωμανικών φρεγατών στην είσοδο της Πάτρας» στη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού. Τέσσερα χρόνια αργότερα (το 1882) ο άλλος σπουδαίος μας θαλασσογράφος Κωνσταντίνος Βολανάκης δημιούργησε το γνωστό σε όλους μας έργο που αναπαριστά την πρώτη πετυχημένη πυρπόληση, της τουρκικής ναυαρχίδας, από τον Δημήτριο Παπανικολή, στις 27 Μαΐου του 1821 στην Ερεσό.
 
Το συγκεκριμένο έργο του Αλταμούρα δε θα εκτεθεί στην έκθεση καθώς, τουλάχιστον από τις μέχρι τώρα έρευνες λόγω του σχετικού με τον τόπο μας θέματος, δε γνωρίζουμε ούτε που είναι ούτε σε ποιόν ανήκει. Η επιμελήτρια της έκθεσης δεν μπόρεσε να μας διαφωτίσει περισσότερο για τη τύχη του και οι προσπάθειες αναζήτησης στην Εθνική Πινακοθήκη, όπου υπάρχει μεγάλο μέρος του έργου του, δεν έφεραν αποτέλεσμα. Το ίδιο και στο Παράρτημα του Ναυπλίου όπου οδηγηθήκαμε, αλλά και στη λεπτομερή αναζήτησή μας στις γκαλερί και μουσεία μέσω διαδικτύου. Δεν έγινε εφικτό να βρούμε ούτε μια φωτογραφία του έργου! Το πιο πιθανό είναι να ανήκει σε κάποια ιδιωτική συλλογή… Οι προσπάθειες εύρεσης του πάντως θα συνεχιστούν και ίσως στο πλαίσιο της έκθεσης να υπάρξουν νεότερα…


Βιογραφικό του καλλιτέχνη

Ο Ιωάννης Αλταμούρας ήταν γιος της Ελένης Μπούκουρη ή Μπούκουρα, της πρώτης Ελληνίδας αβαν γκαρντ καλλιτέχνιδος του 19ου αιώνα και εγγονός του Ιωάννη Μπούκουρα ο οποίος έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επανάσταση του 1821 δωρίζοντας δέκα χιλιάδες δίστηλα, ποσό τεράστιο για την εποχή και ίδρυσε-απέκτησε το πρώτο λιθόκτιστο θέατρο «Μπούκουρα ή Αθηνών επισημότερα»)στην Αθήνα το 1844 (είχε εγκαινιαστεί με άλλη ιδιοκτησία τον Ιανουάριο του 1840). Το κτίριο βρισκόταν στην πλατεία θεάτρου, στο σημείο, που τώρα στεγάζεται η Βιοτεχνική-Διπλάρειος Σχολή.

Η Ελένη (γεννηθείς το 1821) ήταν γυναίκα γοητευτική και αινιγματική, που κατάφερε να ανατρέψει όλες τις ισχύουσες συμβάσεις της εποχής της για τις γυναίκες που απαγορευόταν να κάνουν οτιδήποτε, όταν με παρότρυνση του πατέρα της σπούδασε ζωγραφική στη Ρώμη, στη Σχολή των Ναζαριστών (οπαδοί του ρομαντισμού) από το 1847 έως το 1850 και στη Φλωρεντία από το 1850 ως το 1851 μεταμφιεσμένη σε άντρα για να μπορέσει να γίνει δεκτή. Ήταν εκείνη που διεκδίκησε να ανοίξουν οι Ακαδημίες των Τεχνών και τα Πανεπιστήμια σε όλον τον κόσμο, επιτρέποντας στις γυναίκες να έχουν πρόσβαση στη γνώση. Διάβαζε τον Όμηρο και τον Πίνδαρο όπως άλλοι διαβάζουν εφημερίδα και έζησε επαναστατικά και ποιητικά τη ζωή της, κάτι το οποίο είχε πάρα πολύ μεγάλο κόστος και τίμημα. Συμμετείχε στις ζυμώσεις των επαναστατών για την ένωση της Ιταλίας και από τον έρωτά της με τον Ιταλό ζωγράφο και γαριβαλδινό επαναστάτη Φραντσέσκο Σαβέριο Αλταμούρα στη Νάπολη (μαθήτευσε και στο εργαστήρι του) προήλθαν τα τρία της παιδιά: Ιωάννης, Σοφία, Αλέξανδρος.
Με γονείς λοιπόν δύο εξαιρετικούς ζωγράφους και επαναστατικούς χαρακτήρες, ο Ιωάννης Αλταμούρας υπήρξε μια καλλιτεχνική αποκάλυψη. Γεννήθηκε στην Νεάπολη της Ιταλίας το 1852 και όταν χώρισαν οι γονείς του (ο πατέρας τους εγκατέλειψε το 1857 κι έφυγε με την ερωμένη του, Αγγλίδα ζωγράφο Τζέιν Μπένμαν Χέυ, παίρνοντας μαζί του τον Αλέξανδρο) εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα όπου η μητέρα του άρχισε να διδάσκει τα παιδιά της και να παραδίδει μαθήματα ζωγραφικής σε νεαρές Αθηναίες παρθεναγωγείων, αλλά και στη βασίλισσα Όλγα. Έτσι, αναγνωρίστηκε το ταλέντο του Ιωάννη και ο βασιλιάς Γεώργιος ο Α' του πρόσφερε υποτροφία στη Βασιλική Ακαδημία της Κοπεγχάγης(κατά την περίοδο 187--1876 κοντά στον Καρλ Φρέντερικ Σόρενσεν). Νωρίτερα είχε γίνει δεκτός στην Σχολή των Τεχνών της Αθήνας (την μετέπειτα "Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών"), όπου σπούδασε ζωγραφική κοντά στον Νικηφόρο Λύτρα τη διετία 1871-1872. Το 1875, έστειλε στην έκθεση των Ολυμπίων στην Αθήνα το έργο του «Το λιμάνι της Κοπεγχάγης», το όποιο θεωρείται ένα από τα σπουδαιότερα έργα του και τιμήθηκε με αργυρό μετάλλιο β' τάξεως. Το συγκεκριμένο έργο μαζί με άλλα 44 ανήκει στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης και θα υπάρχει στην έκθεση. Στα τρία χρόνια που παρέμεινε στη Δανία εντάχθηκε σε μια νεωτεριστική ομάδα στην οποία μετείχαν 40 Δανοί ζωγράφοι στη λεγόμενη «Αποικία του Σκάγκεν». Το όνομα προήλθε από το ψαροχώρι στο οποίο είχαν εγκατασταθεί στο βορειότερο σημείο της δανικής χερσονήσου.

Η επιστροφή

Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών στη Δανία επιστρέφει στην Ελλάδα το 1876. Εν τω μεταξύ είχε ήδη πεθάνει το 1872 στα 18 της από φυματίωση η αδελφή του. Έχοντας εδραιώσει τη φήμη του και αποσπώντας υψηλές αμοιβές για τα έργα του, ανοίγει εργαστήριο ζωγραφικής στην Αθήνα και ζωγραφίζει ασταμάτητα. Όταν όμως η κατάσταση της υγείας του άρχισε να χειροτερεύει εγκαταστάθηκε με τη μητέρα του στο πατρικό της σπίτι στις Σπέτσες όπου και πέθανε το Μάιο του 1878, σε ηλικία μόνο 26 ετών.

Τα δραματικά γεγονότα της απώλειας των παιδιών της αλλά και υπολοίπων συγγενών-το 1861 είχε πεθάνει στην αγκαλιά της και ο πατέρας της- (ένα γύψινο εκμαγείο, που δημιούργησε η κόρη του Ελένη «δια να κρατήσει τη μορφή του ανεξάλειπτη στη θύμηση της», βρίσκεται στο Ιστορικό και Εθνολογικό Μουσείο Αθηνών), προκάλεσε νευρικό κλονισμό στη μητέρα και την οδήγησε σιγά-σιγά στην απόγνωση με αποτέλεσμα να κλειστεί στον εαυτό της, να ζήσει τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής της σαν ερημίτης και να κάψει, όπως έχει θεωρηθεί, τα έργα της.
Η ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια της έκθεσης Ελένη Κυπραίου η οποία σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού της Δανίας, ακολούθησε τα ίχνη των σπουδών και της ζωής του Ιωάννη Αλταμούρα στη Δανία, έρχεται να καταρρίψει αυτή τη θεωρία και να μας πει ότι κάποιοι συγγενείς της μετά το θάνατό της σχεδόν άγνωστη (στις 19 Μαρτίου 1900), έκαψαν τα υπάρχοντα του σπιτιού, για να το «εξαγνίσουν» από την άρρωστη ατμόσφαιρα που επικρατούσε!
Κηδεύτηκε στο κοιμητήριο της Αγίας Άννας των Σπετσών. Αργότερα, τα οστά της, όπως και εκείνα των παιδιών της, εκτός του Αλέξανδρου, μεταφέρθηκαν από τους απογόνους της στο A' Νεκροταφείο Αθηνών, στον κοινό τάφο της οικογενείας. (Στη μαρμάρινη πλάκα στον τοίχο του πατρικού σπιτιού στις Σπέτσες βλέπουμε, ίσως λανθασμένα, διαφορετικές ημερομηνίες γέννησης και για την Ελένη 1823 αντί 1821 και για τον Ιωάννη 1854 αντί 1852 αλλά και θανάτου της Ελένης 2/4-1903 αντί του 1900).

Η τραγική ζωή της Ελένης Μπούκουρα-Αλταμούρα ενέπνευσε τη Ρέα Γαλανάκη να γράψει το μυθιστόρημα «Ελένη ή ο κανένας», εκδ. Άγρα, 1998, το οποίο παρουσιάστηκε από την ίδια στην ημερίδα για τη ζωή και το έργο της ζωγράφου που διοργάνωσε στις 23 Φεβρουαρίου 2009, το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών- Ίδρυμα Βούρου-Ευταξία στο οποίο προεδρεύει ο Αντώνης Βογιατζής. Επίσης η ζωή της ενέπνευσε και την έκδοση του θεατρικού έργου «Ελένη Αλταμούρα», εκδ Δωδώνη, 2005, από τον Κώστα Ασημακόπουλο.

Η καλλιτεχνική αξία

Ο Ιωάννης Αλταμούρας ήταν σχεδόν άγνωστος στην Ελλάδα μέχρι τη δεκαετία του '90. Έργα του κοσμούν το Μουσείο Skagen και το Σπίτι του Michael και Anna Ancher's(είχε συνδεθεί φιλικά με τον Michael), τα οποία θεωρούνται μέρος της ιστορίας της τέχνης της Δανίας. Στην Ελλάδα πολλά από τα έργα του (46) κοσμούν τη μόνιμη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης (ένα, η ναυμαχία Ρίου-Αντιρρίου βρίσκεται στο Ναύπλιο). Έργα του κατέχει το Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Α.Π.Θ, (5), η Πινακοθήκη της Τήνου, ιδιωτικές συλλογές, ενώ έργα του βρέθηκαν κατά την καταγραφή που είχε γίνει και στο ανάκτορο του Τατοΐου (προφανώς ήταν και τα δύο έργα που δώρισε στον Γεώργιο τον Α' σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, επιστρέφοντας από τη Δανία το 1876).

Η ποιότητα του έργου του Ιωάννη Αλταμούρα δείχνει ότι είχε ξεπεράσει την αυστηρότητα του ακαδημαϊσμού που πρέσβευε η "Σχολή του Μονάχου", στην οποία τον κατατάσσουν οι τεχνοκριτικοί και αν ζούσε περισσότερο, θα ήταν ο πρώτος ιμπρεσιονιστής ζωγράφος της Ελλάδας. Η αξία του έργου του, που διακρίνεται η δύναμη της σύνθεσης, ο επικός χαρακτήρας αλλά και η φωτεινότητα των έργων του, ο ανοιχτός ορίζοντας και η κίνηση(στοιχεία ιμπρεσιονισμού), αποδεικνύεται και από τις υψηλότατες τιμές που πιάνουν στους πιο γνωστούς οίκους  δημοπρασιών του κόσμου (Christie's, Sotheby's κ.α). Τα έργα του είναι κυρίως θαλασσογραφίες οι οποίες τουλάχιστον αυτές είναι ποιοτικά ισάξιες του άλλου σπουδαίου και «επίσημου» θαλασσογράφου του 19ου αιώνα, του Κωνσταντίνου Βολανάκη. Τα πορτραίτα, τα τοπία και οι ναυμαχίες των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία που δημιούργησε ο Αλταμούρας προετοίμασαν το έδαφος για τις θαλασσογραφίες του καλλιτέχνη φίλου του.

Η έκθεση

Πολλά από τα 200 έργα, εκτίθενται για πρώτη φορά στο κοινό, καθώς οι απόγονοι της οικογένειας, (του Δημητρίου, πατέρας και Θεόδωρου Δημητριάδη, υιός (παππούς του Θεόδωρου από τη μητέρα του ήταν ο Αναστάσης Μπούκουρης αδερφός της Ελένης), δεν είχαν πουλήσει κανένα από τα έργα που κληρονόμησαν και κράτησαν όπως παρέλαβαν τις συλλογές τους, (με 40 έργα η κάθε μία περίπου) θεωρώντας τις εθνική κληρονομιά. Η έκθεση που συνοδεύεται από πλούσια εικονογραφημένο κατάλογο, περιλαμβάνει τέσσερις προβολές αφιερωμένες στην οικογένεια Αλταμούρα και τους απόγονους του καλλιτέχνη (μιλάει η Ρέα Γαλανάκη για την ηρωίδα του βιβλίου της, δύο μικρανεψιές αφηγούνται στοιχεία της ζωής τους μέσα από την κληρονομιά της οικογένειας και η Ελένη Κυπραίου μιλάει για την έρευνά της). Υπάρχουν επίσης ιστορικά έγγραφα γράμματα, βιβλία, τραπεζάκια, χαλιά, προσωπικά αντικείμενα, έπιπλα, φωτογραφίες της οικογένειας κ.α. Ενδιαφέρον έχει και ένα χαρτονόμισμα χιλίων δραχμών, του 1935, που απεικονίζει την Κόρη των Σπετσών, έργο της Ελένης.

Η έκθεση διοργανώνεται με μέγα δωρητή το Ίδρυμα «Σταύρος Νιάρχος» και εγκαινιάζεται στις 30 Μαρτίου στο κτίριο της οδού Πειραιώς 138 του Μουσείου Μπενάκη.

Ώρες λειτουργίας:
Τετάρτη, Πέμπτη, Κυριακή: 10:00 - 18:00
Παρασκευή, Σάββατο: 10:00 - 22:00
Δευτέρα, Τρίτη: κλειστά

Πηγές:
Εθνική Πινακοθήκη (Αθήνα-Ναύπλιο)Περιοδικό Ιστορία, τεύχος 75, Σεπτέμβριος 1974,"H πολυστέναχτη ζωγράφος Eλένη Aλταμούρα", περιοδικό "Iστορία εικονογραφημένη" τεύχ. 305, Nοέμβριος 1993, Δημοσιεύματα στο διαδίκτυο, κ.α. 
 
ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΑΛΤΑΜΟΥΡΑ  Διάλεξη:

«Ιωάννης Αλταμούρας-Πέρα από τα Ελληνικά Σύνορα»

Η δανική πρεσβεία, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο της Δανίας στην Αθήνα, διοργανώνουν διάλεξη με τίτλο «Ιωάννης Αλταμούρας-Πέρα από τα Ελληνικά Σύνορα» («Ioannis Altamoura-Across the Greek Borders»), την Πέμπτη 31 Μαρτίου, στις 20:00. Τη διάλεξη θα δώσουν η Ελισάβετ Φαμπρίσιους (Elisabeth Fabritius), ιστορικός τέχνης και ερευνήτρια από τη Δανία και η Ελένη Κυπραίου, ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια της έκθεσης «Ο θαλασσογράφος Ιωάννης Αλταμούρας-Η ζωή και το έργο του»,
Η διάλεξη θα γίνει στο κτίριο του Ινστιτούτου της Δανίας στην Αθήνα (Χαιρεφώντος 14Α, Πλατεία Αγ. Αικατερίνης, Πλάκα).

Ντοκιμαντέρ:
«Ελένη Μπούκουρη Αλταμούρα-Η πρώτη Ελληνίδα ζωγράφος»

Το ντοκιμαντέρ προβάλλεται στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος έως τις 30 Μαρτίου στο πλαίσιο συνεργασίας της Πρεσβείας της Νορβηγίας στην Αθήνα, του Νορβηγικού Ινστιτούτου, του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου και της ΕΡΤ που παρουσιάζουν δύο βραβευμένα ντοκιμαντέρ για γυναίκες ζωγράφους. Το άλλο είναι οι «χαρισματικές καλλονές -Γυναίκες Σουρεαλίστριες Καλλιτέχνιδες» της νορβηγίδας Αν Κέρστι Μπιόρν.

το τρέιλερ της ταινίας
http://www.youtube.com/watch?v=QKEQlaiOuaw
Α’ προβολή
19.30 Ελένη Μπούκουρη Αλταμούρα -Η πρώτη Ελληνίδα ζωγράφος.
20.30 Χαρισματικές Καλλονές
Β’ προβολή
22.00 Ελένη Μπούκουρη Αλταμούρα-Η πρώτη Ελληνίδα ζωγράφος.
23.00 Χαρισματικές Καλλονές.

210 3609695
Ιερά Οδός 48 & Μεγάλου Αλεξάνδρου 134-136, Κεραμεικός

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Γράψτε ελεύθερα την απόψή σας!

LinkWithin

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...